یادداشت ها

زيور آلات زن عرب خوزستان

زيور آلات زن عرب خوزستان

١٦ ارديبهشت ١٣٩٦

زيور آلات زن عرب خوزستان

نويسنده: امیر حسین دلبری

گرايش به زيبايي همساز با ساختار اجتماعي و نظام ارزشي جوامع مختلف داراي شكل هاي متفاوتي است. هر قوم يا ملتي براي آرايش و تزيين از زينت هاي خاصي استفاده مي كند كه در فرهنگ آن قوم يا آن ملت داراي معنا و مفهوم خاصي است و به نياز عاطفي و ارزشي آن قوم پاسخ مي گويد. زن عرب خوزستاني همانند ديگر زنان اقوام ايراني از ديرباز به آرايش و زيبايي خود توجه داشته است. وي زيور و زينت خود را همساز با جايگاه اجتماعي و خانوادگي اش از جنس طلا، نقره يا مس انتخاب مي كند. ولي صرف نظر از نوع جنس زيورآلات، اغلب زنان عرب به استفاده از زر و زيور علاقه دارند. زن عرب براي آرايش و زيبايي از قابليت هاي طبيعي جسم خود به نحو مناسبي استفاده مي كند. وي گوش، بيني، گردن، دست و پاي خود را به انواع حلقه ها و گوشواره هاي زيبا مزين مي كند. دمورگان كه در عهد مظفرالدين شاه از قبايل عرب خوزستان ديدن كرده است درباره آرايش زنان عرب چنين مي نويسد: «زن ها كه اكثراً جامه هاشان سرخ رنگ بود، با حلقه هاي نقره، دست ها و مچ پاها و گوش ها و حتي بيني خود را زينت كرده بودند...». امروزه زن عرب شهري، ميل چنداني به استفاده از همه زيورهاي گذشته ندارد. ولي زن روستايي هنوز هم مي كوشد، گوش، بيني، دست و مچ پا را به گوشواره ها و حلقه هاي طلايي و نقره اي مزين سازد. آنچه در اين مقال مي آيد پيرامون زيورآلات زن عرب خوزستاني در گذشته و حال است.

زيورآلات سر و صورت:

زن عرب ابروها، بالاي بيني و چانه اش را به وسيله خال هاي سبز رنگ، زينت مي دهد. البته خالكوبي در گذشته جنبه درماني داشته اما به مرور زمان، علاوه بر كاركرد قبلي، كاركرد زينتي نيز يافته است. زنان عرب امروزه خالكوبي را عمدتاً براي زيبايي انجام مي دهند و خال را به شكل هاي گوناگون بر اجزاي صورت، دست و پا تصوير مي كنند. برخي از زنان عرب گاهي در اين امر زياده روي مي كنند. زنان فقير از خالكوبي بيشتري استفاده مي كنند و در اين باره ضرب المثلي هست كه مي گويد: ذهب بنت الفقير ادگاگ. يعني خالكوبي، طلاي دختر فقير است. زن عرب علاوه بر خال كوبي، از زيورآلاتي همانند، طوگ، قابچي، خوصه، حيل، و... استفاده مي كند كه هر مورد را جداگانه توضيح مي دهيم:
 ۱- چلاب: زينتي قلاب مانند كه روسري (شيله) را پس از پيچيدن به دور سر زن به هم وصل مي كند.
 ۲- چف الباده (ابولوزه): گوشواره يكي از زيورهايي است كه زن عرب از آن استفاده مي كند و معمولاً زير «شيله» قرار مي گيرد. در گذشته گوشواره هاي پهن و گرد در ميان زنان عرب رواج داشت. ابولوزه نيز نام گوشواره اي است كه زن عرب خوزستان از آن استفاده مي كند. او براي جمع كردن موهاي دو طرف جلوي سرش از گيره اي به نام ماشه يا (بلكيته) و براي آرايش موهاي روي پيشاني از «دلاعه» بهره مي جويد. «دلاعه» زيوري است از جنس طلا، نقره يا مهره هاي رنگي. اضمام نيز نام گوشواره اي است از جنس طلا كه اخيراً در ميان زنان عرب رايج شده است
 ۳- كتر: دو حلقه زنجيره اي كه از دو طرف صورت زن آويزان مي شد و جنس آن از طلا و يا نقره بود. امروزه از اين زيور، استفاده نمي شود.
 ۴- گبكاب: به تاج عروس گفته مي شود كه از طلا درست مي شود و ويژه خانواده هاي شيوخ و اشراف است.
 ۵- شعاعه: ميخكي است كه به وسيله ميله كوچكي به پره راست بيني متصل مي شود. براي اين كار پره راست بيني را سوراخ مي كنند.
 نخ كوچكي هم رنگ ميخك- كه در درون بيني به ميله شعاعه متصل است- از بيرون به ابتداي ميله بسته مي شود. شعاعه از جنس طلا يا نقره است. دختران به جاي شعاعه از ميخك ظريف تري به نام ورده (به معناي گل) استفاده مي كنند.
 ۶- خزامه: حلقه اي دايره اي شكل و از جنس طلاست كه زينت بخش آن دو يا سه مهره رنگي است كه بر روي آن نصب مي شود و در بيني كاربرد دارد.
 ۷- اعران: حلقه اي از جنس طلا يا نقره است كه دو سر آن را در پره مياني بيني جاي مي دهند و براي اين كار پره مياني را سوراخ مي كنند. به قسمت بيروني حلقه كه در زير بيني قرار مي گيرد، شرابه هاي ريزي آويزان مي كنند. «ازمام» نيز زينت ديگري است كه در پره مياني بيني قرار مي گيرد.
 ۸- گرنفله: يا قرنفله نيز ميخكي از جنس طلاست كه در پره سمت چپ بيني قرار مي گيرد. سر دايره اي شكل آن كوچكتر از سر شعاعه و روي آن به وسيله مهره رنگي تزئين مي شود. از ميله اي كه ميخك را به بيني وصل مي كند، زنجيره كوچكي به طول ۲ الي ۳ سانتيمتر آويزان است. خود واژه قرنفله در عرب به معناي«ميخك» است. امروزه زن عرب كمتر از وسائل زينتي بيني استفاده مي كند.

زيورآلات گردن:

طوگ، قابچي، مكسره، ضامن و ازرار، زينت آلات ويژه گردن هستند كه به ترتيب توضيح داده مي شوند:
 ۱- طوگ : طوگ يا طوق، گردنبندي شرابه دار و از جنس طلاست كه زنان عرب در گذشته و حال از آن بهره مي گيرند. آنچه به اين گردنبند، درخشش خيره كننده اي مي بخشد نصب سنگهاي قيمتي به انتهاي شرابه هاست
 . ۲- قابچي: قابچي، زيور گردن زنان اشراف و ثروتمند است كه به واسطه زنجير يا نخ كشدار به پشت گردن محكم مي شود. قابچي كمي از سكه ده ريالي بزرگتر و جنس آن از طلاست. زناني كه با قابچي، گردن خود را زينت مي بخشند، از روسري هاي نازك (شيله) استفاده مي كنند تا قابچي از پشت آن پيدا باشد. زنان اشراف معمولاً در اعياد و جشن ها از قابچي استفاده مي كنند.
 ۳- مكسره: مكسره، گردنبندي است با مهره هاي قيمتي و سكه هايي از جنس طلا كه زينت بخش گردن زن عرب است
 ۴- ضامن: در گذشته زن عرب هنگام اعياد و جشن ها و به ويژه در مراسم عروسي از گردنبندي كه معمولاً از جنس طلا و يا نقره بود، استفاده مي كرد. اين گردن بند، ضامن نام دارد و امروز، جز موارد معدودي در روستا به ندرت از آن استفاده مي شود.
 ۵- ازرار : گردنبندي است از جنس طلا و خاص زنان وابسته به اقشار مرفه و ثروتمند كه اغلب در جشن ها و عروسي ها از آن بهره مي گيرند.
 ۶- گلاده : گلاده يا قلاده نام گردنبندي از جنس طلاست كه زنان عرب هم اكنون از آن استفاده مي كنند. اصولاً قلاده، واژه معادل گردنبند در زبان عربي است.

زيورآلات دست:

۱- مگدس : مگدس نوعي النگو از جنس طلا، نقره و پلاستيك است كه زنان عرب به طور كلي و زنان روستايي به طور خاص از آن استفاده مي كنند. اين باور وجود دارد كه استفاده از اين النگو جهت تسكين اعصاب و ناراحتي هاي رواني مفيد است. احتمالاً واژه فصيح اين زيور بايد «مكدس» باشد
 . ۲- مفاتيل: مفاتيل نوعي النگو از جنس طلاست كه پهناي آن ۵/۲ سانتي متر است و داراي لولاي كوچكي است كه به وسيله زنجيري به دست محكم مي شود.
 ۳- معضد: النگويي است از جنس نقره كه در محل آرنج دست بسته مي شود.
 ۴- خوصه: النگويي از جنس طلا يا نقره كه با دو فيروزه مزين مي شود. واژه «خوصه» در زبان عربي به معناي برگ درخت خرماست
 ۵- خنصر : انگشتري است كه ويژه انگشت كوچك دست است. اصولاً واژه «خنصر» در زبان عربي به معناي انگشت كوچك است
 ۶- تميمه : مجموعه چند انگشتر را كه به يك النگو متصل باشند تميمه گويند
 ۷- فتخ : مجموعه چند انگشتر و يك دستبند را كه به وسيله زنجيرهايي به هم وصل باشند فتخ گويند كه به پشت دست زيبايي خاصي مي بخشد.

زیور آلات پا :

حیل : حلقه ای نقره ای است که یک سوی آن باز است و با فشار در بالای مچ پا قرار می¬گیرد و در هر پا یک عدد از این حلقه های منقوش به تصاویر زیبا قرار میگیرد . گاهی هم حیل ساده و بی نقش و نگار است .

خلخال : خلخال حلقه ای است که در مچ پا و پائین تر از حیل قرار می گیرد و جنس آن از نقره است . زیور آلات حیل براقند و هنگام راه رفتن تولید صدا میکنند . در اشعار محلی هم از خلخال نام برده شده است .

زیور آلات یاد شده توسط زرگران هنرمند صبی ساخته می¬شود . در واقع حرفه اصلی قوم صائبین زرگری است . صائبیان که پیرو حضرت یحیی هستند ، عربند و در قرآن نیز نام آنان آمده است . در عرصه جواهر سازی می توان از طایفه های برنجی ، چمیلی ، و طاووسی نام برد .

استفاده از این مطلب با ذکر منبع و نام نویسنده بلامانع است

عضویت در خبرنامه گــروه الف‌دال