یادداشت ها

نگاهی شتابزده به هنر فلز کاری و جواهر سازی دوران هخامنشی و ساسانی

نگاهی شتابزده به هنر فلز کاری و جواهر سازی دوران هخامنشی و ساسانی

١٦ ارديبهشت ١٣٩٦

نگاهی شتابزده به هنر فلز کاری و جواهر سازی دوران هخامنشی و ساسانی

نويسنده: امیر حسین دلبری

در دوره ي هخامنشي توليد طلا‎ ‎در داخل کشور و همچنين واردات طلا به ايران افزايش يافته ‏است و در اين دوره سکه ي‎ ‎طلا براي اولين بار در جهان ضرب شد. نام اين سکه که در ‏‏516 قبل از ميلاد ضرب گرديد،‏‎ ‎داريک بود. تا آن دوره در دنياي آن روز هنوز سکه هاي ‏طلا ضرب نشده بود. سکه هاي‎ ‎رايج از مس، مفرغ و نقره بود و پس از داريوش در ‏کشورهاي ديگر هم سکه ي طلا ضرب شده‎ . ‎در رم در سال 225 قبل از ميلاد‏‎.
 در دوران ساساني طلا در ايران فراوان بوده به‎ ‎طوري که ظروف و ديگر اشياء طبقه ي ‏مرفه همه از طلا يا نقره ساخته مي شده و اين وضع‎ ‎پس از حمله ي اعراب به ايران ادامه ‏داشته است
 انقراض دولت هخامنشی در ۳۳۱ پیش از میلاد با حرکت اسکندر به طرف شرق و مرگ ‏داریوش سوم اتفاق افتاد. پیروزی‌ها و لشکرکشی‌های اسکندر ضمن اشاعه تمدن یونانی یا ‏هلنی مآبی در سراسر خاورزمین تا هندوستان به‌صورت متقابل نیز موجب نفوذ فرهنگ ‏خاوری در عناصر یونانی مقدونی شد. ‏

 با وجود مدارک اندک و توزیع غیریکنواخت جغرافیایی نمی‌توان تصویر روشنی از آثار ‏هنری این دوره را با اطمینان نشان داد چنانکه بسیاری از آثار یونانی اصل یا آثار ‏نسخه‌برداری شده از هنر یونانی، ایران را به دوره سلوکی نسبت می‌دهند. شاخص‌ترین آثار ‏هنری دوره سلوکی که در نمایشگاه عرضه شده سر مجوف یک مرد از جنس نقره است که ‏سبک هنری آن به‌شیوه هلنی است و در سال ۱۳۵۸ خورشیدی از مرز بازرگان به دست آمده ‏است. آثاری نیز چون گوشواره‌هایی با نقوش اساطیری و الهه‌های یونانی که از نهاوند به ‏دست آمده‌اند نمایانگر گوشه‌ای از هنر فلزکاری این دوره هستند که بسیار ظریف و به‌شیوه ‏هلنسیتی ساخته شده‌اند. حدود ۲۵۰ سال پیش از میلاد اشکانیان از مشرق زمین به قصد ‏براندازی دولت سلوکی تمام خاک ایران را تصرف کردند و رو به سوریه نهادند. اشکانیان در ‏ابتدا فرهنگ و تمدن یونانی را پذیرفتند اما به تدریج فرهنگ و تمدن یونانی در فرهنگ بومی ‏ایران حل شده و از اوایل قرن دوم میلادی فرهنگ و تمدن اشکانی که آمیزه‌ای از فرهنگ و ‏هنر هخامنشی، میان رودان، هند و بومیان ایران بود، شکوفا شد. از بررسی اندک آثار به ‏جای مانده از تمدن و هنر اشکانی این موضوع روشن می‌شود که اشکانیان در طول پادشاهی ‏خود به تدریج نفوذ و فرهنگ و هنر یونانی را محو و ویژگی‌های هنر هخامنشی را احیا ‏کردند. چنانکه از پیکره‌ها و نقوش برجسته پادشاهان و ملکه‌ها، جنگاوران، شاهزادگان و ‏تجار اشکانی باقی مانده در ایران، الحضر، پالمیر، نیپور، دورااروپوس و... استنباط می‌شود ‏که اشکانیان علاقه زیادی به جواهرات و اشیای زرین و سیمین داشتند. بیشتر اطلاعات راجع ‏به جواهرات و زیورآلات اشکانی را می‌توان از مجسمه‌ها و سکه‌های آن دوران به دست ‏آورد. در این دوران زنان و مردان جواهرات زیادی برای تزیین به‌کارمی‌بردند. کلاه‌های بلند ‏جواهرنشان و پوشیده از زنجیر، گوشواره‌های بلند سنگین، گردنبند با آویزهای سنگین، ‏بازوبندهای ضخیم تاب‌دار و حلقه‌ها از زیورآلات مجسمه‌های این دوره است. برخی از ‏جواهرات این دوره دارای تراش، نقوش و تزیینات یونانی است، هرچند که بیشتر شکل ‏برداشتی محلی از این تزیین را دارد. پیکره‌هایی چون پیکره‌ کامل زن و مرد و پیکره‌های ‏‏"اروس" که نقش‌مایه‌های یونانی است روی گوشواره‌ها دیده می‌شود و نیز گوشواره‌هایی به ‏شکل خوشه انگور از ویژگی‌های طلاکاری و نقره‌کاری اشکانی است که به شکل‌های مختلف ‏به سبک هنری هخامنشی نزدیک است. ‏
 دوره ساسانی:‏
 سلسله ساسانی که نامش را از ساسان موبد موبدان معبد آناهیتا در استخر گرفته از سده سوم ‏تا سده هفتم میلادی در ایران حاکم بود. ساسانیان با وجود بحران‌های بزرگ اواخر سده سوم ‏جنگ با رومیان و بحران‌های قرن پنجم (جنگ با هپتالیان، خشکسالی و...) توانستند تاج و ‏تخت خود را بیش از ۴۰۰ سال حفظ کنند. دوره‌های اوج امپراتوری آن‌ها زمان سلطنت ‏اردشیر یکم و پسرش شاپور یکم و پادشاهی شاپور دوم در قرن چهارم و خسرو یکم ‏‏(انوشیروان) در سده ششم میلادی بود. ساسانیان به‌عنوان فرمانروایان تمام عیار ایرانی ‏جایگاهی ویژه در میان سایر ملل و اقوام به دست آورده بودند و در حماسه فردوسی و اشعار ‏نظامی و نیز در تاریخ‌های مورخان اسلامی و قصه‌های مردمی جاودانه شدند. ‏
 هنر ساسانی هنری درباری بود که همیشه در پی اثبات ارتباط و پیوندش با سنن هنری دوره ‏هخامنشی بود. با این همه این هنر دست‌کم در آغاز پیدایش خود بسیار تحت تاثیر فرهنگ ‏اشکانی بود به این دلیل که هنر و فرهنگ اشکانی در دوره پسین خویش بیشتر خصلت و ‏ویژگی ایرانی پیدا کرده بود. آثار هنری و صنایع دستی ساسانیان خواستاران زیادی در ‏عرصه هنر جهانی داشت. درباره جام‌های نقره‌ای ساسانی، پارچه‌های ابریشمی و نفوذ آن‌ها ‏بر هنر نساجی غرب، یا درباره نگین‌های نقش برجسته، ظروف بلورین و گچبری‌های مشهور ‏ساسانی و مهرها و سکه‌ها بیشتر از این‌ها می‌توان سخن گفت اما به ناچار در این‌جا به ‏برشمردن نام آن‌ها اکتفا می‌کنیم. درباره جواهرات و زیورآلات این دوره اطلاعات کمی در ‏دست است. منبع اصلی به جز معدود آثار یافت شده در نقاط مختلفی مانند عمارلو، املش، ‏کردستان و... نقوش برجسته کنده شده روی سنگ و سکه‌ها هستند که اهمیت فزاینده خودآرایی ‏و کاربرد زیورآلات را در دوره ساسانی نشان می‌دهند. نقوش برجسته اولیه شاه را نشان ‏می‌دهد که تاج به‌نسبت ساده‌ای بر سر دارد با گوشواره و گردنبند و ریشی که داخل حلقه‌ای ‏جمع شده است. ‏

 ‏ این گوش آویزهای سنگین شبیه یک جفت گوشواره ساخته شده از طلا و مروارید هستند. ‏گردنبندها از مرواریدهایی درشت با تعداد زیادی جواهرات روی طوقی به ظاهر زرین ‏تشکیل می‌شده است. از تصاویر کنده شده شاهان در روی سنگ و فلزات چنین برمی‌آید که در ‏قرن چهارم میلادی دیگر تنها یک گردنبند برای نشان دادن بزرگی شاه کفایت نمی‌کرد به ‏همین علت شاه یک سینه‌بند مرکب از بندهای جواهرنشان که سراسر سینه را می‌پوشاند و ‏روی شانه‌ها و زیربغل می‌رفت، استفاده می‌کرد. زیورهای خسرو پرویز حتی از این هم ‏بیشتر مزین به جواهر است. گوشواره‌ها دراز است، گردنبند دارای تزیینات مفصل، سینه‌بند و ‏کمربند جواهرنشان است و شاه‌بند شمشیر و نیام همراه با سنگ‌های قیمتی درشت که به لباس ‏او دوخته شده را به تن دارد. خسرو پرویز حتی در هنگام شکار، گردنبند بزرگی با آویزهای ‏متعدد، کمربند جواهرنشان مزین به آویزهای متعدد بلند و بازوبندهای گوهرنشان روی هر دو ‏بازو دارد. از نمونه‌های موجود در این نمایشگاه می‌توان به یک گردنبند طلا با سنگ بسیار ‏زیبا مکشوفه از عمارلو(بخش رودبار- رشت) و به یک پیکرک سوارکار زرین (با کاربرد ‏سنجاق سینه) مکشوفه از املش اشاره کرد. یکی از زیباترین و نفیس‌ترین آثار هنری این دوره ‏که در نمایشگاه هم در معرض دید علاقه‌مندان قرار داده شده ظروف نقره‌ای هستند که با ‏ظهورشان از نیمه دوم دوره ساسانی یعنی اواخر سلطنت شاپور دوم هنر رسمی ساسانی را به ‏نوعی دیگر به نمایش می‌گذارد. هنوز نمی‌دانیم سازندگان آن‌ها چه مردمی بودند یا هدف از ‏ساختن آن‌ها یا الگوی اولیه آن‌ها چه بوده ولی این را می‌دانیم که از زمان شاپور دوم در وسط ‏ظرف تصویر شاه را نقش می‌کردند که یا در حال شکار است و یا بر تخت نشسته و چند تن ‏از بزرگان دربار در اطرافش هستند. بنابراین می‌توان گفت هدف از ساختن این جام‌ها هم ‏سیاسی بوده و هم جنبه تشریفاتی و درباری داشته است. نقوش دیگر مانند رامشگران و ‏نوازندگان، نقوش گیاهی و حیوانی و پرندگان هم روی جام‌های سیمین این دوره به چشم ‏می‌خورد. اشیای به نمایش درآمده در این نمایشگاه از محوطه‌هایی با حفاری کنترل شده به ‏دست نیامده‌اند. آنچه که در ایران به دست آمده، تصادفی یا اتفاقی بوده‌است. درخارج از ایران ‏این اشیا از مناطق مختلفی چون ارمنستان، پرم در اورال ، اکراین، ترکیه و افغانستان به ‌دست ‏آمده‌اند و هم اکنون به جز موزه ملی ایران مجموعه‌هایی از این اشیا در کتابخانه ملی پاریس، ‏موزه برلین، موزه بریتانیا و بالاخره مجموعه بزرگ موزه ارمیتاژ لنیگراد وجود دارد. ‏
 آثار سیمین موجود در موزه ملی ایران به صورت زیورآلات مانند النگو، گوشواره، سنجاق ‏سینه و... و ظروف به شکل‌های مختلف مانند بشقاب‌ها، کاسه‌های نیم‌کروی، کاسه‌های ‏بیضی‌شکل، تنگ و ریتون... هستند و از نظر سبک کار به دو گروه سبک رسمی و درباری ‏و سبک‌ محلی و غیررسمی تقسیم می‌شوند. شیوه ساخت ظروف سیمین به‌طور‌معمول ‏چکش‌کاری بوده که سپس به شیوه‌های مختلف تزیین می‌شد. قسمت‌های برجسته نقوش ‏به‌صورت قطعات پیش‌ساخته آماده شده و سپس به ظرف الصاق می‌شد. بخش دیگر از نقوش ‏با کندن و تراش زمینه ظرف و تزیینات سطحی با قلم‌زنی ایجاد می‌شد. مطلا کاری از کارهای ‏دیگر در تزیین ظروف بود. این کار با کشیدن مایع مخلوط طلا و جیوه بر سطح ظرف ایجاد ‏می‌شد و با حرارت دادن آن و تبخیر جیوه، طلا بر سطح ظرف می‌چسبید. برخی از ظروف ‏نقره‌ای دارای کتیبه هستند که به خط پهلوی و سغدی است. متن کتیبه‌های بسیار کوتاه و شامل ‏نام مالک و یا وزن ظروف است. موضوعات تزیینی ظروف صحنه‌های شکار، رامشگران، ‏ضیافت، حیوانات افسانه‌ای و خیالی، شاه بر تخت نشسته، اعطای منصب و گل‌ها و پرندگان ‏بوده است.‏
 بشقاب سیمین منقوش که در سال ۱۳۳۳ در کنار یک کارخانه آجرپزی در حومه شهر ساری ‏به دست آمد. صحنه روی این ظرف، صحنه شکار شیر توسط شاه سوار بر اسب با تیر و ‏کمان است. نوع تاج شبیه به تاج اردشیر دوم است که در روی نقوش برجسته طاق بستان و ‏سکه‌ها دیده شده است.‏
 کاسه سیمین به شکل نیم کره با نقوش برجسته نوازندگان با سازهای مختلف که در چهار ‏قسمت ظرف دیده می‌شود. تزیینات برگ نخلی در هر چهار قسمت فاصله بین نوازندگان را پر ‏کرده است. برگ‌های میانی در هر بخش با میناکاری‌هایی به شکل قلب تزیین شده، لبه بالایی ‏کاسه به یک رشته دانه‌های مروارید در سرتاسر لبه ختم می‌شود. در وسط کاسه روی یک ‏مدال یک قرقاول نقش شده است. این نقوش یادآور تصویر "دیونوسوس پیروز" است که منشا ‏آن در هنر رومی است. این نقوش روی بشقاب‌های سیمین ساسانی سده‌های پنجم تا هفتم ‏میلادی نیز دیده می‌شود. روی تزیینات مرگ نخلی یک نوشته به روش سوزن‌کاری دیده ‏می‌شود که نام صاحب ظرف و وزن آن نوشته شده است: "ونداد اورمزد" به‌عنوان مالک و ‏وزن آن ۲۷۴ دراخما است‏

عضویت در خبرنامه گــروه الف‌دال